Naar de inhoud

Uitvoering en keuze

Hoe maak je een procesanalyse voor AI?

Cas Sombroek · Technology Lead bij Pilex

· 12 min lezen

Een procesanalyse voor AI maak je in zeven stappen: baken één proces af, teken het uit tot op de handeling, meet volume en tijd, benoem de knelpunten, beoordeel per handeling of AI geschikt is, reken de baten door en zet de kansen op volgorde. Je eindigt met een lijst waarop je kunt kiezen welk proces eerst komt.

Wat is een procesanalyse?

Een procesanalyse is een onderzoek naar hoe een werkproces in de praktijk verloopt: welke handelingen er zijn, wie ze doet, hoe lang ze duren en waar het werk blijft liggen. Het resultaat is een beschrijving die klopt met de werkelijkheid, en een lijst met punten waar verbetering iets oplevert.

Een procesanalyse voor AI voegt daar één vraag aan toe: welke van die handelingen kan een systeem overnemen of voorbereiden, en welke blijven mensenwerk. Daarvoor moet je fijner kijken dan gebruikelijk. Op het niveau van "offerte maken" valt er niets te beoordelen. Op het niveau van "prijsafspraken van de klant opzoeken" wel.

Die fijnheid is het verschil met een klassiek processchema. Zo'n schema toont de stappen tussen afdelingen. Voor AI heb je de handelingen binnen één stap nodig, met de minuten erbij.

Deze gids beschrijft hoe je de analyse opzet en welke modellen je daarbij gebruikt. De indeling van handelingen in klassen en een rekenvoorbeeld staan in de gids welke processen kun je met AI automatiseren, en worden hier niet herhaald.

Procesanalyse maken in zeven stappen

Een procesanalyse maak je in zeven stappen, van afbakenen tot prioriteren. De eerste vier leveren het beeld van nu, de laatste drie de keuze voor straks.

  1. Afbakenen. Kies één proces en leg begin en einde vast.
  2. Uittekenen. Schrijf het proces uit tot op de handeling, met wie wat doet.
  3. Meten. Noteer hoe vaak het proces voorkomt en hoe lang elke handeling duurt.
  4. Knelpunten benoemen. Markeer wachttijd, herstelwerk en dubbel werk.
  5. Geschiktheid voor AI bepalen. Beoordeel elke handeling afzonderlijk.
  6. Baten doorrekenen. Tel de uren op die vrijkomen en trek de controletijd eraf.
  7. Prioriteren. Vergelijk processen op dezelfde criteria en kies er één.

Doe de stappen met de mensen die het werk doen. Een leidinggevende beschrijft het proces zoals het bedoeld is. De uitvoerder weet welke omweg er elke dag nodig is omdat een systeem niet meewerkt, en precies die omweg wil je zien.

Voor één proces is een sessie van ongeveer twee uur genoeg, als de deelnemers vooraf een week hebben bijgehouden hoe vaak het proces langskomt. Probeer niet alle processen in één keer te doen. Een analyse die klopt voor één proces is meer waard dan een globale kaart van tien.

Stap 1 en 2: afbakenen en uittekenen tot op de handeling

Afbakenen betekent dat je vastlegt waar het proces begint, waar het eindigt en wat erbuiten valt. Zonder die grens groeit elke sessie uit tot een gesprek over het hele bedrijf.

Kies een begin en een einde die je kunt aanwijzen. "Aanvraag komt binnen in de mailbox" en "offerte is verstuurd" zijn bruikbaar. "Klantcontact" is dat niet. Een SIPOC-overzicht helpt hierbij: je zet op één blad wie aanlevert, wat er binnenkomt, de hoofdstappen, wat eruit komt en wie het ontvangt.

Daarna teken je uit. Zet elke handeling op een eigen regel, in de volgorde waarin hij echt gebeurt. De vuistregel uit de gids over procesautomatisering geldt ook hier: bevat een regel meer dan één werkwoord, dan is hij nog niet klein genoeg.

Noteer per handeling ook wie hem doet en in welk systeem. Het werk loopt vaak vast op de overdrachten tussen mensen en tussen systemen. Een handeling als "gegevens overtypen van de mail naar het ordersysteem" zegt meer over je kansen dan tien nette stappen in een schema.

Neem één recent, echt geval als leidraad en loop dat van begin tot eind na. Vraag daarna pas welke varianten er zijn. Begin je bij de uitzonderingen, dan komt het gewone geval nooit op papier.

Stap 3 en 4: volume en tijd meten, knelpunten benoemen

Meten betekent dat je bij het proces twee getallen zoekt: hoe vaak het voorkomt en hoeveel tijd elke handeling kost. Zonder die twee blijft elke verbetering een mening.

Het volume haal je bij voorkeur uit een systeem: het aantal orders, tickets of facturen per week. De tijd per handeling staat zelden ergens. Laat de uitvoerders schatten en controleer de schatting door een paar gevallen te klokken. Routinehandelingen worden makkelijk onderschat, juist omdat niemand er nog bij nadenkt.

Meet twee soorten tijd apart. Bewerkingstijd is de tijd dat iemand echt aan het geval werkt. Doorlooptijd is de tijd tussen begin en einde, wachten incluis. Een offerte kan bijvoorbeeld veertig minuten werk zijn en toch vier dagen onderweg. AI verkort vooral de bewerkingstijd. De doorlooptijd verbeter je vaak met een andere volgorde of een afspraak.

Knelpunten herken je aan drie signalen. Wachttijd: het werk ligt stil tot iemand anders iets doet. Herstelwerk: een handeling moet opnieuw omdat de invoer niet klopte. Dubbel werk: dezelfde gegevens worden op twee plekken ingevoerd of gecontroleerd.

Markeer ze in de lijst en schrijf erbij wat de oorzaak is. Ligt de oorzaak in een eerdere stap, los het knelpunt dan daar op.

Stap 5: per handeling bepalen of AI geschikt is

Of AI geschikt is, bepaal je per handeling. Elke handeling krijgt één van drie klassen: volledig automatiseerbaar, AI-ondersteund met een mens die controleert, of mensenwerk.

Vier vragen helpen bij de indeling. Draait de handeling op tekst of gegevens die digitaal beschikbaar zijn? Kun je achteraf vaststellen of het resultaat goed is? Is een fout te herstellen voordat hij schade doet? En vraagt de handeling een oordeel waar iemand verantwoordelijk voor moet blijven?

Ja op de eerste drie vragen en nee op de laatste: automatiseerbaar. Is het resultaat meestal goed en soms niet, of weegt een fout zwaar, dan laat je AI het voorwerk doen en een mens beoordelen. Die middelste klasse is groter dan mensen verwachten.

Let op handelingen met gevolgen voor een persoon, zoals het beoordelen van sollicitanten of kredietaanvragen. Daar gelden zwaardere regels, zie de gids over hoog-risico AI.

Controleer ook of de data er is. Een handeling kan op papier geschikt zijn en toch afvallen omdat de informatie in hoofden of in gescande documenten zit. De gids is jullie data klaar voor AI helpt bij die toets. De drie klassen zelf zijn uitgewerkt in de gids over processen automatiseren met AI.

Stap 6 en 7: welk proces verbeter je eerst met AI?

Je verbetert eerst het proces met de hoogste baten tegen de laagste drempel, en dat zie je pas als je processen op dezelfde criteria naast elkaar zet. De baten reken je door in uren: de minuten van de automatiseerbare en AI-ondersteunde handelingen, maal het aantal keren per jaar, min de tijd die controle blijft kosten.

Reken voorzichtig. De eerste maanden gaat er tijd naar bijsturen, en de controle door een mens verdwijnt niet.

Om processen daarna te vergelijken helpt een eenvoudige scoretabel. De tabel hieronder is een voorbeeld dat je naar eigen inzicht aanpast. Zie het als geheugensteun voor het gesprek. Een vaste methode of standaard is het niet. Geef elk proces een score van 1 tot 3 op zes criteria.

Eenvoudig hulpmiddel om processen te vergelijken: zes criteria, elk met een score van 1 tot 3
CriteriumScore 1Score 2Score 3
FrequentieMaandelijks of minderWekelijksDagelijks of vaker
Vrij te maken tijd per keerEen paar minutenOngeveer een kwartierEen half uur of meer
DataIn hoofden of op papierDigitaal maar verspreidDigitaal en op één plek
ControleerbaarheidNiemand kan zeggen wat goed isEen ervaren collega ziet hetEr is een duidelijke norm
Gevolg van een foutSchade bij klant of persoonIntern herstelwerkDirect zichtbaar en zo hersteld
EigenaarNiemand voelt zich verantwoordelijkEen eigenaar zonder tijdEen eigenaar die er last van heeft

Tel de scores op, maximaal 18 punten. Het proces met de hoogste score is je eerste kandidaat. Eén uitzondering raden we aan: scoort een proces een 1 op data of op eigenaar, zet het dan voorlopig opzij, hoe hoog het totaal ook is. Die twee kun je met techniek niet goedmaken.

Gebruik de tabel om het gesprek te voeren. Een verschil van één punt zegt niets. Een verschil van vijf wel.

Welk procesanalyse-model gebruik je wanneer?

Je gebruikt SIPOC om af te bakenen, een swimlane-diagram om te zien wie wat doet, BPMN als het schema precies moet zijn, en value stream mapping om wachttijd zichtbaar te maken. Het zijn vier manieren om naar hetzelfde proces te kijken, elk met een eigen vraag.

Vier modellen voor procesanalyse: wat ze tonen en wanneer je ze gebruikt
ModelWat het toontGebruik het alsBeperking voor een AI-analyse
SIPOCLeveranciers, invoer, hoofdstappen, uitvoer en afnemers op één bladJe de grenzen van het proces wilt vastleggenTe grof om handelingen te beoordelen
Swimlane-diagramDe stappen per persoon of afdeling, elk in een eigen baanHet werk vaak wordt overgedragenToont niet wat een stap oplevert of hoe lang hij duurt
BPMNEen gestandaardiseerd schema met vaste symbolenEen systeem of leverancier het schema moet kunnen uitvoerenMeer symbolen en regels dan je voor een eerste analyse nodig hebt
Value stream mappingDe stroom van werk en informatie, met tijd per stap en wachttijd ertussenDe doorlooptijd het probleem isKijkt naar de hele stroom van order tot levering, minder naar losse handelingen

SIPOC staat voor suppliers, inputs, process, outputs en customers. De Amerikaanse zorgonderzoeksdienst AHRQ beschrijft het in zijn toolkit voor werkprocessen als een stroomschema op hoofdlijnen dat helpt de reikwijdte van een project te bepalen.

Een swimlane-diagram zet elke betrokkene in een eigen baan, zodat je ziet wie een stap uitvoert en hoe vaak het werk heen en weer gaat. Dezelfde toolkit raadt bij dit stroomschema aan het te laten controleren door de mensen die het werk doen, en noemt als beperking dat het geen waarde toont.

BPMN, Business Process Model and Notation, is de standaardnotatie van de Object Management Group. Volgens de specificatie van BPMN 2.0.2 is zij bedoeld voor de mensen die bedrijfsprocessen ontwerpen, beheren en uitvoeren, en precies genoeg om in software te vertalen. Versie 2.0.1 van de standaard is in 2013 ook gepubliceerd als ISO/IEC 19510.

Value stream mapping komt uit Lean. Het Lean Enterprise Institute omschrijft het als het in beeld brengen van elke stap in de stroom van materiaal en informatie, eerst in de huidige situatie en daarna in de gewenste.

Voor een analyse voor AI volstaat meestal een swimlane-diagram met daaronder de lijst van handelingen en minuten.

Procesoptimalisatie met AI: eerst verbeteren, dan automatiseren

Procesoptimalisatie met AI werkt het best als je het proces eerst zonder AI opschoont. Wie een rommelig proces automatiseert, krijgt dezelfde rommel, alleen sneller.

Loop de lijst met handelingen na met drie vragen, in deze volgorde. Kan deze handeling weg? Een controle die niemand meer gebruikt, een kopie voor een archief dat niemand opent. Kan hij eenvoudiger? Eén invoerpunt in plaats van twee, een vast formulier in plaats van een vrije mail. En pas dan: kan een systeem hem doen?

Die volgorde scheelt bouwwerk. Elke handeling die je schrapt, hoef je niet te automatiseren, te testen en te beheren.

Leg daarna de varianten vast. Doen drie collega's hetzelfde werk op drie manieren, kies er dan één voordat je bouwt. Een systeem heeft één beschrijving van het goede resultaat nodig.

Pas dan komt de vraag welke techniek past. Voor handelingen met een vast pad is een gewone automatisering genoeg. Verschilt het pad per geval, dan komt een agent in beeld. Voorbeelden van beide staan in de gids met voorbeelden van AI-agents.

Bij Hype, een fitnessbedrijf, was een procesanalyse onderdeel van het traject. Die gaf inzicht in welke processen geautomatiseerd kunnen worden.

Valkuilen bij een procesanalyse

Vijf valkuilen komen bij een procesanalyse steeds terug: te grof blijven, het papieren proces beschrijven, niet meten, de eigenaar vergeten en geen keuze maken. Alle vijf zijn te voorkomen.

Te grof blijven. Een schema met zeven blokken ziet er af uit en zegt niets over wat een systeem kan overnemen. Ga door tot elke regel één handeling is.

Het papieren proces beschrijven. Het handboek en de werkvloer verschillen. Neem een echt, recent geval en volg dat.

Schatten zonder te controleren. Een besparing die op een schatting rust, valt bij de bouw tegen. Klok een paar gevallen.

Alleen naar de techniek kijken. Een proces zonder eigenaar blijft een demo, ook als de techniek werkt. Weeg de eigenaar mee in de score.

Geen keuze maken. Een analyse die eindigt met twaalf kansen en geen volgorde, belandt in een la. Sluit af met één proces, één eigenaar en een datum.

Er is nog een stillere valkuil. De analyse wordt gemaakt door iemand die er belang bij heeft dat er iets gebouwd wordt, intern of extern. Vraag daarom altijd welke processen zijn afgevallen en waarom. Een analyse waarin niets afvalt, is niet kritisch geweest.

Wanneer je hulp nodig hebt

Hulp heb je nodig bij twee onderdelen: de inschatting of AI een handeling betrouwbaar aankan, en de analyse van veel processen tegelijk. Het uittekenen en meten van één proces kun je zelf, met deze gids en een spreadsheet.

De inschatting vraagt ervaring met wat modellen in productie wel en niet goed doen. Daar gaat een zelfgemaakte analyse het vaakst mis, in beide richtingen: te optimistisch over lastige handelingen, te voorzichtig over eenvoudige.

Wil je eerst zelf beginnen, bekijk dan de gratis videogids processen in kaart brengen. Wil je het laten doen, dan ontleedt Pilex in een procesanalyse je processen tot op de handeling. Je krijgt een rapport met de grootste automatiseringskansen, de besparing per kans en een roadmap. Die mag je gebruiken, ook als je hem zonder ons uitvoert.

Veelgestelde vragen

Welke procesanalyse-opdrachten geef je het team vooraf mee?
Drie opdrachten. Houd een week bij hoe vaak het proces voorkomt. Schrijf van één recent geval elke handeling op, in de volgorde waarin het echt ging. Noteer waar je moest wachten of iets opnieuw moest doen. Daarmee begint de sessie bij feiten.
Kun je werkprocessen optimaliseren met AI zonder ze eerst te veranderen?
Dat kan, maar je laat winst liggen en je automatiseert de omwegen mee. Schrap eerst de handelingen die niets toevoegen en leg vast wat nu op drie manieren gebeurt. Wat daarna overblijft, is het proces waar AI op mag draaien.
Welk procesanalyse-model is het beste voor een klein bedrijf?
Een swimlane-diagram op een whiteboard, aangevuld met een lijst van handelingen in een spreadsheet. Dat laat zien wie wat doet en waar het werk wordt overgedragen. SIPOC is handig vooraf om de grenzen te bepalen. Volledige BPMN heb je pas nodig als een systeem het schema moet uitvoeren.
Hoe lang duurt het maken van een procesanalyse?
Eén proces ontleden kost ongeveer twee uur met de mensen die het werk doen, plus een week waarin zij bijhouden hoe vaak het proces voorkomt. Alle processen van een organisatie in kaart brengen duurt langer. Hoeveel langer hangt af van het aantal processen.
Wat is het verschil tussen een procesanalyse en procesoptimalisatie?
De analyse laat zien hoe het werk nu loopt en waar de tijd blijft. Optimalisatie is wat je daarna verandert: handelingen schrappen, de volgorde aanpassen, automatiseren of AI inzetten. Optimaliseren zonder analyse is gokken op het knelpunt.

Bronnen

Over de auteur

Portret van Cas Sombroek

Cas Sombroek

Technology Lead bij Pilex

Schrijft over de techniek achter veilige AI: architectuur, datastromen en wat er onder de motorkap gebeurt.

Inhoud gecontroleerd op · Cas op LinkedIn

Wil je dit voor je eigen organisatie uitzoeken?

Plan een intake van dertig minuten. We rekenen vrijblijvend één proces door en zeggen eerlijk of het de moeite waard is.

Mogen we meten hoe onze site wordt gebruikt?

Met analysecookies zien we welke pagina's helpen en van welke organisaties bezoekers komen. Zonder jouw akkoord plaatsen we ze niet. Meer hierover staat in ons privacybeleid.