Regels en risico
Hoe implementeer je ISO 42001?
Cas Sombroek · Technology Lead bij Pilex
· 11 min lezen
Je implementeert ISO 42001 in zeven stappen: scope bepalen, een gap-analyse, beleid en rollen vastleggen, de risico's en gevolgen van je AI-systemen beoordelen, beheersmaatregelen uit bijlage A kiezen, een interne audit met directiebeoordeling en daarna de certificeringsaudit in twee fasen. Wie al ISO 27001 heeft, hergebruikt de structuur en voegt de AI-specifieke onderdelen toe.
ISO 42001 implementeren in zeven stappen
Je implementeert ISO 42001 door een AI-managementsysteem op te zetten, het een tijd te laten draaien en het daarna te laten toetsen. Een managementsysteem is het geheel van beleid, rollen, processen en controles waarmee je iets structureel regelt.
De zeven stappen:
- Scope bepalen. Voor welk deel van de organisatie en welke AI-systemen geldt het systeem.
- Gap-analyse. Wat heb je al, en wat ontbreekt ten opzichte van de norm.
- Beleid en rollen. De directie stelt een AI-beleid vast en wijst verantwoordelijken aan.
- Risico's en gevolgen beoordelen. Per AI-systeem een risicobeoordeling en een beoordeling van de gevolgen voor mensen.
- Beheersmaatregelen kiezen uit bijlage A van de norm, en vastleggen waarom.
- Interne audit en directiebeoordeling. Je toetst zelf of het werkt.
- Certificering in twee fasen door een certificerende instelling.
De stappen 1 tot en met 6 kun je ook doorlopen zonder daarna te certificeren. Wat de norm is en of je hem nodig hebt, staat in de gids over ISO 42001. Deze gids gaat over de uitvoering.
De norm zelf koop je bij ISO of, als Europese versie, bij NEN. Begin daar: een samenvatting vervangt de normtekst niet.
Stap 1 en 2: scope bepalen en een gap-analyse doen
De scope legt vast waarvoor je managementsysteem geldt, en de gap-analyse laat zien hoe ver je daarvan af zit. Samen bepalen ze hoe groot het traject wordt.
Kies de scope bewust en zo klein als verdedigbaar is. Je mag het systeem beperken tot één bedrijfsonderdeel of tot bepaalde AI-systemen, zolang je dat duidelijk vastlegt. Een softwarebedrijf kan kiezen voor het product waar klanten naar vragen. Een organisatie die AI alleen gebruikt, kan kiezen voor de afdelingen waar AI gevolgen heeft voor klanten of medewerkers.
Bepaal per AI-systeem ook je rol: bouw je het, lever je het aan anderen, of gebruik je het. De norm is bedoeld voor al deze rollen, maar de maatregelen verschillen.
Een gap-analyse is een vergelijking tussen wat de norm vraagt en wat je al hebt. Loop de eisen uit het hoofddeel en de maatregelen uit bijlage A langs en noteer per punt: aanwezig, deels aanwezig of ontbreekt. Heb je al een AI-beleid, een inventaris of DPIA's, dan kun je een deel meteen afvinken. Een DPIA is de privacytoets die de AVG bij risicovolle verwerkingen vraagt.
De uitkomst is je projectplan. Zonder gap-analyse plan je werk dat al gedaan is, of mis je wat een auditor als eerste vraagt.
Stap 3 en 4: beleid, rollen en de AI-impactbeoordeling
In deze stappen leg je vast wie waarvoor verantwoordelijk is, en beoordeel je per AI-systeem wat er mis kan gaan en voor wie. Dit is het inhoudelijke hart van de norm.
Het AI-beleid wordt vastgesteld door de directie. Het beschrijft waarvoor je AI wel en niet inzet en welke doelen je nastreeft. Wijs daarnaast rollen toe: wie eigenaar is van elk AI-systeem, wie risico's beoordeelt en wie het managementsysteem beheert. Wat er in zo'n beleid hoort, staat in de gids over AI-beleid.
Daarna volgen twee beoordelingen die de norm van elkaar onderscheidt. De risicobeoordeling kijkt naar wat een AI-systeem kan betekenen voor je organisatie en je doelen. De AI-impactbeoordeling, in onze andere gids over de norm effectbeoordeling genoemd, kijkt naar de gevolgen voor mensen en groepen over wie het systeem iets zegt of beslist. Volgens NEN gaat bijlage B in op de omstandigheden waaronder je zo'n beoordeling uitvoert.
Leg vooraf je methode vast: welke risicocategorieën je langsloopt, hoe je kans en impact schat, en wanneer een risico aanvaardbaar is. Een werkbare methode staat in de gids over de AI-risicoanalyse. Voor systemen met persoonsgegevens levert een bestaande DPIA al een groot deel van het materiaal.
Stap 5: beheersmaatregelen uit bijlage A kiezen
Bijlage A is een lijst met beheersmaatregelen waaruit je kiest op basis van je risicobeoordeling. Toepassen hoeft niet voor alle maatregelen, uitleggen wel: elke keuze onderbouw je.
De normtekst zelf is alleen te koop. Openbare samenvattingen, zoals die van cloudaanbieder AWS, noemen negen onderwerpen: het AI-beleid, de interne organisatie, de middelen voor AI-systemen, het beoordelen van gevolgen, de levenscyclus van een AI-systeem, de data, informatie voor belanghebbenden, het gebruik van AI-systemen en de relaties met leveranciers en klanten. Volgens NEN bevat bijlage B richtlijnen voor de invulling van de maatregelen.
Je legt je keuzes vast in een overzicht van alle maatregelen, met per maatregel of je hem toepast en waarom wel of niet. Bij ISO-managementsystemen heet dat een verklaring van toepasselijkheid. Een auditor leest dit document vroeg in de audit, dus besteed er aandacht aan.
Twee valkuilen. De eerste is alles van toepassing verklaren om discussie te vermijden. Dan moet je ook alles aantonen. De tweede is maatregelen beschrijven die in de praktijk niet bestaan. Een auditor toetst in de tweede fase wat er werkelijk gebeurt.
Koppel elke maatregel aan een eigenaar en aan bewijs: een logboek, een verslag, een ingevuld register. Software kan dat bewijs verzamelen. Waar je dan op let, staat in de gids over AI-governance software.
Is ISO 42001 een aanvulling op ISO 27001 of iets heel anders?
ISO 42001 is een zelfstandige norm met een eigen certificaat, geen uitbreiding van ISO 27001. De twee delen wel dezelfde hoofdstructuur, waardoor je een groot deel van een bestaand systeem hergebruikt.
ISO 27001 gaat over informatiebeveiliging, ISO 42001 over de risico's die specifiek bij AI horen. Het inhoudelijke verschil staat in de gids over ISO 42001. De tabel laat zien wat dat voor je implementatie betekent. De rechterkolom is onze samenvatting, bedoeld als startpunt voor je gap-analyse.
| Onderdeel | Met ISO 27001 al in huis | Nieuw voor ISO 42001 |
|---|---|---|
| Hoofdstructuur | Context, leiderschap, planning, ondersteuning, uitvoering, evaluatie en verbetering | Dezelfde hoofdstukken, ingevuld voor AI |
| Beleid en rollen | Informatiebeveiligingsbeleid en belegde verantwoordelijkheden | Een AI-beleid en een eigenaar per AI-systeem |
| Risicobeoordeling | Een vaste methode en een register van risico's | Risico's die bij AI horen, zoals onjuiste of oneerlijke uitkomsten |
| Impactbeoordeling | Niet aanwezig | De AI-impactbeoordeling: gevolgen voor mensen en groepen |
| Beheersmaatregelen | Bijlage A van ISO 27001, over beveiliging | Een eigen bijlage A, met onderwerpen als data, levenscyclus en gebruik van AI |
| Verklaring van toepasselijkheid | Aanwezig, voor beveiligingsmaatregelen | Ook voor de AI-maatregelen leg je vast welke je toepast en waarom |
| Interne audit en directiebeoordeling | Vaste cyclus en auditprogramma | AI toevoegen aan dezelfde cyclus; audits kun je combineren |
Beoordeel overlappende risico's één keer en verwijs vanuit beide systemen naar dezelfde maatregel. Een voorbeeld is een aanval via prompt injection, tekst die een AI-systeem ongemerkt andere opdrachten geeft.
Stap 6 en 7: interne audit en de ISO 42001-audit voor certificering
Eerst toets je zelf of het systeem werkt, daarna doet een certificerende instelling dat in twee fasen. De volgorde is vast: een auditor verwacht dat de interne audit en de directiebeoordeling al zijn uitgevoerd.
Bij de interne audit controleert iemand die niet zelf verantwoordelijk is voor het onderdeel of de afspraken worden nageleefd. In de directiebeoordeling bespreekt de directie de uitkomsten en besluit wat er verbetert.
De certificeringsaudit kent twee fasen. In de eerste fase beoordeelt de auditor je opzet en documentatie. In de tweede fase toetst hij of het systeem in de praktijk werkt, met gesprekken en steekproeven. Afwijkingen los je op voordat het certificaat wordt afgegeven.
Wie mag certificeren? Voor een geaccrediteerd certificaat kies je een instelling die daarvoor is geaccrediteerd, in Nederland door de Raad voor Accreditatie. Accreditatie betekent dat een onafhankelijke partij heeft getoetst of de certificeerder zelf deskundig en onpartijdig werkt. In januari 2025 kregen BSI en DNV als eersten zo'n accreditatie voor ISO 42001. De actuele stand zoek je op in de lijst van alle geaccrediteerden van de RvA.
Sinds juli 2025 bestaat er een aparte norm met eisen aan de certificeerders zelf: ISO/IEC 42006. Die vult de algemene eisen aan voor instellingen die managementsystemen certificeren.
Hoe lang een ISO 42001-implementatie duurt
Een vaste doorlooptijd bestaat niet: de norm noemt er geen, en de duur hangt af van je startpunt. Wees voorzichtig met bureaus die vooraf een aantal weken beloven zonder je organisatie te kennen.
Vier dingen bepalen de duur.
Je startpunt. Met een werkend ISO 27001-systeem staat de structuur er al. Zonder bouw je documentbeheer, audits en directiebeoordeling voor het eerst op.
De scope. Eén product of afdeling gaat sneller dan de hele organisatie.
Het aantal AI-systemen. Elk systeem in de scope vraagt een eigen risicobeoordeling en impactbeoordeling.
De tijd van je eigen mensen. Een adviseur kan sjablonen leveren, maar de beoordelingen en besluiten komen van de mensen die de systemen kennen.
Reken daarnaast op een periode waarin het systeem draait voordat de auditor komt. Hij wil zien dat je de cyclus hebt doorlopen: beoordelingen gemaakt, een interne audit gedaan en een directiebeoordeling gehouden. Dat bewijs kun je niet in een week achteraf schrijven.
Plan de certificeringsaudit daarom pas in als de interne audit is afgerond. Vraag de certificerende instelling vroeg naar haar planning, want ook die bepaalt je einddatum.
ISO 42001-opleiding, cursus en examen
Er bestaan opleidingen met een examen voor personen, vooral in twee smaken: lead implementer en lead auditor. Een lead implementer leert een AI-managementsysteem opzetten en beheren, een lead auditor leert het toetsen.
Zulke opleidingen worden aangeboden door exameninstituten en opleiders. Het exameninstituut PECB biedt bijvoorbeeld een opleiding ISO/IEC 42001 Lead Implementer die afsluit met een examen, en daarnaast een opleiding Lead Auditor.
Drie dingen om te weten voor je iemand inschrijft.
Een persoonscertificaat is iets anders dan het certificaat van je organisatie. Het eerste zegt dat een persoon een examen haalde, het tweede dat je managementsysteem is getoetst.
De norm eist geen bepaalde opleiding. Hij vraagt dat de mensen die het systeem beheren bekwaam zijn en dat je dat kunt aantonen.
Kies de opleiding op de rol. De projectleider heeft baat bij de implementatiekant, de interne auditor bij de auditkant. Voor medewerkers die AI alleen gebruiken, is een training in veilig gebruik zinvoller; zie de gids over AI-training.
ISO 42001 en de AI-verordening
Een ISO 42001-certificaat maakt je niet vanzelf compliant met de AI-verordening. Het werk overlapt wel sterk. De norm is geen geharmoniseerde norm onder de AI-verordening en geeft dus geen vermoeden van conformiteit zoals artikel 40 dat regelt.
Een geharmoniseerde norm is een norm die de EU officieel heeft aangewezen: wie hem volgt, wordt vermoed aan de wet te voldoen. Hoe dat zit, en aan welke eigen Europese normen wordt gewerkt, staat in de gids over ISO 42001.
De verordening vraagt van aanbieders van hoog-risicosystemen een kwaliteitsbeheersysteem (artikel 17). Voor systemen uit bijlage III geldt dat vanaf 2 december 2027; zie de gids over het uitstel.
Wat je met de implementatie wel in handen hebt: een inventaris van AI-systemen met je rol per systeem, een risicobeoordeling, vastgelegde verantwoordelijkheden en een cyclus van toetsen en verbeteren. Dat heb je voor de verordening ook nodig, wat je rol ook is.
Neem de wettelijke eisen daarom mee in je gap-analyse. Leg per AI-systeem de risicoklasse volgens de verordening vast, naast de beoordeling die de norm vraagt. Dan beantwoord je met één dossier twee vragen.
Wanneer ISO 42001-advies zin heeft
Advies van buiten heeft zin als je voor het eerst een managementsysteem opzet, of als certificering een harde eis van een klant is met een datum eraan. In andere gevallen kun je veel zelf.
Heb je al ISO 27001 en een kwaliteitsmanager of security officer die de cyclus kent, dan is de norm goed zelf te lezen en in te voeren. Koop de normtekst, doe de gap-analyse en begin met de inventaris en de risicobeoordelingen.
Hulp loont op drie punten. Bij de scope, omdat een verkeerde afbakening later veel werk kost. Bij de AI-impactbeoordeling, omdat die nieuw is voor wie uit de informatiebeveiliging komt. En bij een proefaudit vlak voor de certificering, door iemand die niet aan het systeem meeschreef.
Let op de rolverdeling. De partij die je adviseert mag niet dezelfde zijn als de partij die certificeert. En een adviseur die alle documenten voor je schrijft, levert een systeem op dat niemand in huis kent.
Wat Pilex hierin doet: in het implementatietraject van Pilex Secure, ons platform voor AI-governance, vullen we de AI-inventaris en het risicobord. Het platform levert het register en de audit-trail waarmee je bewijs opbouwt.
Veelgestelde vragen
- Kun je ISO 42001 implementeren zonder ISO 27001?
- Ja. ISO 42001 is een zelfstandige norm met een eigen certificaat. Zonder ISO 27001 bouw je de basis van een managementsysteem wel voor het eerst op, zoals documentbeheer, interne audits en de directiebeoordeling. Dat maakt het traject groter.
- Wie mag een ISO 42001-certificering afgeven?
- Een certificerende instelling. Voor een geaccrediteerd certificaat kies je een instelling die daarvoor is geaccrediteerd, in Nederland door de Raad voor Accreditatie. De RvA publiceert een lijst van alle geaccrediteerde organisaties. Een adviesbureau dat je helpt implementeren, mag niet zelf het certificaat afgeven.
- Is een cursus 42001 of examen 42001 verplicht voor certificering?
- Nee. Het certificaat geldt voor de organisatie. Je moet wel kunnen laten zien dat de mensen die het systeem beheren bekwaam zijn. Een cursus met examen is één manier om dat te laten zien, ervaring en interne opleiding zijn een andere.
- Wat controleert de auditor bij een ISO 42001-audit?
- In de eerste fase je opzet en documentatie: scope, beleid, risicobeoordeling en gekozen maatregelen. In de tweede fase of het systeem in de praktijk werkt, met gesprekken en steekproeven. De auditor wil zien dat je de cyclus al een keer hebt doorlopen, inclusief een interne audit en een directiebeoordeling.
- Hoe lang is een ISO 42001-certificaat geldig?
- Doorgaans drie jaar, zoals bij andere managementsysteemnormen. In die periode voert de certificerende instelling tussentijdse controleaudits uit. Daarna volgt een hercertificering.
Bronnen
- ISO/IEC 42001, managementsysteem voor AI
ISO · geraadpleegd
- ISO/IEC 42006:2025, eisen aan instellingen die AI-managementsystemen auditen en certificeren
ISO · geraadpleegd
- ISO/IEC 42001: hulpmiddel op weg naar verantwoorde inzet AI-systemen
NEN · geraadpleegd
- NEN-EN-ISO/IEC 42001:2026
NEN · geraadpleegd
- Allereerste accreditaties voor certificeren AI-managementsystemen
Raad voor Accreditatie · geraadpleegd
- Alle geaccrediteerden
Raad voor Accreditatie · geraadpleegd
- Verordening (EU) 2024/1689, artikel 17 en 40
EUR-Lex · geraadpleegd
- ISO/IEC 42001 Lead Implementer
PECB · geraadpleegd
- New compliance guide available: ISO/IEC 42001:2023 on AWS
Amazon Web Services · geraadpleegd
Over de auteur

Technology Lead bij Pilex
Schrijft over de techniek achter veilige AI: architectuur, datastromen en wat er onder de motorkap gebeurt.
Inhoud gecontroleerd op · Cas op LinkedIn
